Visitors Counter

249185



TRUDNE DECYZJE: NASZE DZIECKO W SZKOLE SPECJALNEJ?

Narodziny dziecka to niewątpliwie jedna z najpiękniejszych chwil w życiu człowieka. Długi czas oczekiwania, niepewność, dreszczyk emocji, pytania: „jak będzie wyglądało nasze dziecko, jaki będzie miało kolor oczu, do kogo będzie podobne, kim będzie w przyszłości?”. Wreszcie nadchodzi ten moment, kiedy przychodzi na świat, kiedy w końcu możemy zweryfikować nasze oczekiwania. Nie zawsze jednak odpowiedzi są takie, jakich byśmy oczekiwali. Z różnych powodów, które nie są tematem tego artykułu, pada diagnoza: upośledzenie umysłowe. Z czasem nadchodzi moment, kiedy należy podjąć decyzję, w jakiej placówce będzie uczyć się nasze dziecko, co będzie dla niego najlepsze, jak ocenią to nasi najbliżsi, znajomi, sąsiedzi. Jedną z alternatyw, która się pojawia, jest szkoła specjalna. Niewątpliwie podjęcie decyzji o nauce w szkole specjalnej jest dla rodziców bardzo trudne, budzi wiele wątpliwości i lęku.

Aby spróbować odpowiedzieć na pytanie, czy szkoła specjalna będzie odpowiednim miejscem dla mojego dziecka, należy najpierw  scharakteryzować, chociaż pobieżnie,  w jaki sposób przebiega rozwój dziecka upośledzonego umysłowo.

W literaturze wyróżnia się różne stopnie upośledzenia, poczynając od upośledzenia umysłowego w stopniu lekkim, poprzez upośledzenie umiarkowane, znaczne, do głębokiego.

Osoby dotknięte upośledzeniem w stopniu lekkim osiągają zazwyczaj większość potrzebnych do samodzielnego funkcjonowania umiejętności, z tym, że wymaga to od nich większych starań i dłuższego czasu. Niedorozwojowi ulegają u nich przede wszystkim czynności poznawcze, takie jak : spostrzeganie, uwaga, wyobraźnia, pamięć, myślenie i orientacja społeczna. Dominuje myślenie konkretno – obrazowe nad słowno - pojęciowym. Nie potrafią wyobrazić sobie rzeczy, jeśli nie jest ona pokazana, namacalna. Upośledzone jest abstrahowanie, uogólnianie, porównywanie oraz rozumienie przyczynowo – skutkowe, jak również wnioskowanie i tworzenie pojęć. Dominuje słaby krytycyzm, ograniczona zdolność do samokontroli. Mowa często jest nieprawidłowa i opóźniona, zarówno w zakresie artykulacji, jak i jakości wypowiedzi, zasób słownictwa jest dość ubogi, rozumienie jest lepiej rozwinięte  od mowy czynnej, która często występuje w formie prostych, mało rozbudowanych zdań. Dzieci te mają trudności w wyrażaniu swoich myśli i rozumieniu bardziej złożonych wypowiedzi innych osób, posiadają zazwyczaj dobrą pamięć mechaniczną, natomiast słaba jest  pamięć logiczna i dowolna. U dzieci upośledzonych umysłowo w stopniu lekkim często występują zaburzenia w sferze motoryki. Objawiają się one głównie brakiem precyzji, spowolnieniem ruchów, brakiem umiejętności wykonywania ruchów równoczesnych, trudnościami z prawidłową koordynacją. Dla dzieci lekko upośledzonych umysłowo bardzo charakterystyczny jest brak samodzielności i inicjatywy w działaniu (Obuchowska, 1999). Dzieci te w porównaniu z  większością rówieśników później opanowują umiejętność pisania, czytania, mają trudności z nauką matematyki, pracują wolniej niż reszta klasy, słaba jest ich orientacja w przestrzeni, są mało samodzielne podczas wykonywania jakiejkolwiek pracy, mogą mieć mniejszą zdolność dostosowania się do nowych sytuacji, problemy z wyrażaniem emocji.

Małgorzata Kościelska wyszczególnia też cechy emocjonalne  różnicujące dzieci lekko upośledzone umysłowo od dzieci prawidłowo rozwijających się. Są to przede wszystkim: labilność emocjonalna, słaba kontrola nad emocjami, zniechęcenie i rezygnacja połączona z płaczliwością, bierność, zahamowanie, znaczna niepewność siebie, mniej lub bardziej nasilona lękliwość lub przeciwnie: brak dystansu, lepkość uczuciowa, natrętność.

Należy dodać, że dzieci te mogą wykazywać pewne uzdolnienia. Najczęściej spotyka się uzdolnienia o charakterze artystycznym (rysowanie, malowanie, taniec, śpiew).

Upośledzenie umysłowe w stopniu umiarkowanym.

Częściej niż u osób lekko upośledzonych występują zaburzenia wzroku, słuchu i innych receptorów. Dzieci z takim upośledzeniem mają  trudności z koncentrowaniem uwagi (przy czym dobrze potrafią koncentrować uwagę przy wykonywaniu prostych czynności mechanicznych i na interesujących przedmiotach), trudności z zapamiętywaniem, rozpoznawaniem i odtwarzaniem informacji, pracują wolno, a myślenie ma charakter konkretno-obrazowy. Znacznie opóźniony jest rozwój mowy. Dzieci te posiadają ubogi zasób słownictwa, posługują się prostymi zdaniami. Mowa bywa niewyraźna, zaburzona, wypowiedzi nie zawierają pojęć abstrakcyjnych, dzieci te mają duże trudności z rozumieniem poleceń i wypowiedzi. Poważnie zaburzony i opóźniony bywa rozwój ruchowy -  ruchy są mało precyzyjne i niezgrabne, wolne jest tempo czynności ruchowych. Dzieci te są zazwyczaj mało samodzielne, posiadają małą zdolność do samokontroli, przy czym przy odpowiednim zaangażowaniu opiekunów, pracy szkoły i regularnym treningu  (a przede wszystkim nie wyręczaniu dziecka) radzą sobie z czynnościami samoobsługowymi: ubieraniem, rozbieraniem, myciem, jedzeniem, przygotowują proste posiłki, sprzątają. Wiele dzieci jest w stanie nauczyć się czytać i pisać, jednak wymaga to zdecydowanie większej ilości czasu niż w przypadku dzieci upośledzonych w stopniu lekkim.  Dzieci upośledzone w stopniu umiarkowanym  zazwyczaj żywo ujawniają przywiązanie i sympatię oraz odczuwają potrzebę kontaktów społecznych. Częściej niż u dzieci lekko upośledzonych występują trudności z kontrolą emocji, popędów i dążeń, pojawiają się zachowania gwałtowne, czasem destruktywne, antyspołeczne, niewłaściwe formy zachowania się w towarzystwie, zachowania buntownicze lub zamykanie się w sobie, czy stereotypie ruchowe.

Upośledzenie umysłowe w stopniu znacznym.

U dzieci tych głęboko opóźniony jest rozwój mowy: pojedyncze wyrazy pojawiają się w wieku szkolnym, często wypowiadają się monosylabami lub jednym wyrazem, rzadko pojawiają się proste zdania, mowa jest niewyraźna, często niezrozumiała dla otoczenia, zasób słownictwa jest minimalny. Obniżona jest  sprawność i szybkość spostrzegania, poważnie zaburzona jest koncentracja uwagi. Dziecko koncentruje się tylko na przedmiotach służących zaspokajaniu potrzeb lub wyróżniających się np. zdecydowaną barwą. Dominuje uwaga mimowolna, brak jest natomiast uwagi dowolnej.
Znacznie utrudnione jest zapamiętywanie, zakres pamięci jest znikomy, trwałość pamięci bardzo mała.  Myślenie jest tylko sensoryczno – motoryczne. Głęboko opóźniony jest również rozwój ruchowy: siadanie i chodzenie dzieci te opanowują w wieku przedszkolnym, poważnie upośledzona jest motoryka rąk. Dziecko może przyswoić sobie ruchy niezbędne do wykonywania prostych czynności związanych z samoobsługą – wymaga to jednak dłuższych ćwiczeń.  Często nie kontrolują emocji i popędów, są mało samodzielne, potrafią jednak realizować proste potrzeby oraz dbać o higienę osobistą.  Osoby z upośledzeniem w stopniu znacznym są zdolne do okazywania uczuć, przywiązania, choć wyrażają je w sposób prymitywny. Nauka czytania, pisania, czy liczenia jest u tych dzieci praktycznie niemożliwa. W tzw. „szkołach życia” uczą się opanowywać proste czynności życia codziennego, jednak nie są zdolne do samodzielnej egzystencji i wymagają opieki.


Upośledzenie umysłowe w stopniu głębokim.

Dziecko upośledzone w stopniu głębokim ma bardzo zaburzone procesy orientacyjne, głęboko zaburzona jest sprawność spostrzegania, reaguje głównie na bodźce sygnalizujące pokarm.
Zazwyczaj brak jest objawów koncentracji uwagi mimowolnej, a zapamiętywanie i uczenie się jest praktycznie niemożliwe. Mowa jest niewykształcona. Dziecko z upośledzeniem w stopniu głębokim może opanować 2 – 3 wyrazy i rozumieć kilka prostych poleceń. Jest ono zdolne do opanowania chodzenia, jednak ruchy są automatyczne, stereotypowe, nie służą wykonaniu czynności. Dzieci te zdolne są do wyrażania prostych emocji, najczęściej jednak występuje brak objawów życia uczuciowego i przejawów samodzielności (w wyniku długotrwałego ćwiczenia mogą nauczyć się sygnalizować potrzeby fizjologiczne). Dodatkowymi objawami bywają anomalie w budowie głowy, twarzy, dysproporcje ciała, zmiany na skórze oraz zaburzenia wzroku, słuchu i innych zmysłów.

Diagnoza upośledzenia umysłowego w stopniu znacznym lub głębokim nie budzi zazwyczaj kontrowersji, co do wyboru placówki edukacyjnej. Dzieci te są objęte opieką w tzw. „klasach życia” lub w placówkach opiekuńczo-wychowawczych i wydaje się oczywiste, iż jest to najbardziej optymalne miejsce, do którego rodzice kierują swoje pociechy.

Pytania zaczynają się pojawiać w momencie, kiedy diagnoza dotyczy upośledzenia w stopniu lekkim lub umiarkowanym. Spróbujmy przeanalizować, jakie korzyści dzieciom z tak różnorodnymi, opisanymi dysfunkcjami i pośrednio ich rodzicom może dać szkoła specjalna. Niewątpliwie w placówkach specjalnych pracują nauczyciele, którzy przeszli przez bardzo długą drogę, aby uzyskać kwalifikacje do pracy z tak wyjątkową grupą dzieci. Są ekspertami jeśli chodzi o wypracowane metody nauczania i wychowania, ale muszą posiadać też określone cechy osobowościowe, aby podołać tej niewątpliwie ciężkiej pracy. Placówki specjalne są zazwyczaj bardzo dobrze wyposażone w różnorodny sprzęt specjalistyczny, pomoce dydaktyczne, które umożliwiają edukację, wykorzystując wszystkie możliwe zmysły dziecka, aby osiągnąć pożądane rezultaty. Na podstawie dostarczonej dokumentacji z poradni psychologiczno-pedagogicznej, zawierającej opis stanu rozwoju dziecka, występujące u niego deficyty i potencjalne możliwości oraz w oparciu o poczynione obserwacje i własną diagnozę zespołu specjalistów pracującego z dzieckiem, dla każdego ucznia formułowany jest indywidualny plan pracy, uzgadniany z rodzicami. Zawiera on szczegółowe cele i sposoby ich osiągnięcia. Cechą wyróżniającą szkołę specjalną od placówek ogólnodostępnych  jest niewątpliwie mała liczebność dzieci w oddziałach, co znacznie ułatwia pracę z dziećmi i indywidualizację tejże pracy, czyli dostosowanie jej do każdego dziecka, które jest niepowtarzalną jednostką. Dodatkowo w oddziałach dla dzieci młodszych, upośledzonych w stopniu umiarkowanym czasem zatrudnione są osoby, które wspierają pracę nauczyciela, pełniąc rolę opiekunów. Szkoły specjalne oferują zazwyczaj bardzo bogatą ofertę zajęć dodatkowych, umożliwiających optymalny rozwój dziecka, są to zajęcia rewalidacyjne, prowadzone w małych, 2-3 osobowych grupach, skierowane na rozwój i kompensację zaburzonych funkcji, aby stymulować potencjał rozwojowy i równocześnie zapobiegać pogłębianiu się występujących deficytów. Oprócz tego dzieci uczęszczają na zajęcia typu hipoterapia, dogoterapia, zajęcia arteterapeutyczne, zajęcia sportowe, liczne wycieczki, obozy rehabilitacyjne, tzw. „zielone szkoły”, kółka zainteresowań itp. Głównym zadaniem zajęć prowadzonych w tego typu placówkach jest przekazywanie wiedzy i kształcenie takich umiejętności, które będą niezbędne w życiu osoby upośledzonej umysłowo. W szkołach dla uczniów z lekką niepełnosprawnością niewątpliwie jest to  zdobycie szeroko pojętej wiedzy, adekwatnie do możliwości tychże dzieci, jak również przygotowanie ich do podejmowania odpowiednich ról społecznych i w przyszłości zdobycia zawodu, umożliwiającego podjęcie pracy. W tzw. „szkołach życia”, pod opieką których znajdują się m.in. dzieci upośledzone w stopniu umiarkowanym, szczególny nacisk kładzie się na nabycie umiejętności w zakresie samoobsługi , wykonywania czynności umożliwiających funkcjonowanie w życiu codziennym oraz nabycie podstawowych umiejętności w zakresie technik szkolnych, tj pisania, czytania, liczenia, oczywiście w zależności od możliwości indywidualnych każdego dziecka. Tak szeroki zakres świadczonych przez szkołę usług z jednej strony pozwala na wszechstronny rozwój dziecka, ale również pozwala na pewne odciążenie rodziców, którzy mają przed sobą bardzo ważne i niewątpliwie trudne zadanie, jakim jest wychowanie dziecka niepełnosprawnego. Dość duża liczba godzin, jaką spędza dziecko w szkole, niejednokrotnie pozwala rodzicom na podjęcie pracy zawodowej i wykorzystanie tego czasu na odpoczynek i regenerację sił, tak bardzo potrzebnych w procesie wychowawczym.

To, co dla psychologa w przypadku dzieci upośledzonych jest sprawą bardzo ważną, to niewątpliwie ich rozwój emocjonalno – społeczny. Wielokrotnie słyszy się od rodziców, że ich dzieci są wyśmiewane przez innych, obsypywane wyzwiskami, traktowane jak dzieci gorszego gatunku. Nie mając możliwości intelektualnych stanowią tzw. „ogon klasowy” będąc tymi najsłabszymi, mniej zdolnymi, „dziwnymi”, nie rozumiejącymi i nie rozumianymi, rzadziej wybieranymi do szkolnych przedstawień, nie uczestniczącymi w olimpiadach, zawodach. U dziecka rodzi wskutek tego poczucie odmienności, umniejszania własnej wartości, pojawiają się zachowania niepożądane, aby jakoś zaistnieć, przetrwać, czy może znaleźć kolegów, przyjaciół. Często rodzice zaczynają wówczas rozważać możliwość przeniesienia dziecka do szkoły specjalnej. Niejednokrotnie po podjęciu takiego  kroku i zaadaptowaniu się dziecka do nowych warunków rodzice przyznają, iż należało to uczynić wcześniej. Szkoła specjalna jest miejscem, w którym pomimo wielkiej różnorodności spotykają się dzieci borykające się z podobnymi problemami, podobnie myślą, potrafią znaleźć kanały porozumienia, ma się wrażenie, że jest to świat, w którym czują się bezpiecznie, mają równych sobie kolegów, znajdują dziewczynę, chłopaka, przeżywają pierwsze miłości. Szkoła ta daje im również możliwość zaistnienia, poczucie bycia dobrym, a nawet najlepszym. Można pojechać na zawody, brać udział w olimpiadach specjalnych, w konkursach szkolnych i międzyszkolnych, być mistrzem w jakiejś dziedzinie, wystąpić w przedstawieniu, ujawnić swój talent muzyczny, taneczny, rysunkowy itp. Często umożliwia to „rozkwit” drzemiących w dziecku określonych zdolności.

Zapewne kluczem do uzyskania odpowiedzi na pytanie, czy szkoła specjalna jest miejscem dla mojego dziecka jest uświadomienie sobie przez rodziców faktu korzyści płynących z takiej decyzji i pewna autorefleksja. Każdy rodzic niewątpliwie kieruje się  dobrem dziecka. Przy pełnej akceptacji niepełnosprawności, bezwarunkowej miłości i dostrzeganiu indywidualności dziecka, cieszy się z drobnych osiągnięć, które dla obserwatorów mogą być bez znaczenia, natomiast w oczach rodziców stanowią milowy krok w stronę szeroko rozumianego rozwoju. Podjęcie takiej decyzji powinno być oparte na dużej  świadomości rodziców, wbrew wszelkim mitom i przesądom oraz funkcjonującym w naszym społeczeństwie stereotypom dotyczącym szkoły specjalnej.

Magdalena Paszko

Psycholog PPP w Puszczykowie

 

Bibliografia

  1. Borzyszkowska Halina: Oligofrenopedagogika. - Warszawa: PWN, 1985.
  2. Kościelska Małgorzata : Oblicza upośledzenia.  - Warszawa: PWN, 1995.
  3. Obuchowska Irena: Dziecko niepełnosprawne w rodzinie. - Warszawa WsiP, 1999.
  4. Kościelska Małgorzata: Upośledzenie umysłowe a rozwój społeczny . – Warszawa: PWN, 1984.